Biedermeier – elegancja z czasów Boženy Němcovej

Biedermeier to styl artystyczny i styl życia, który trwał stosunkowo krótko, od około 1815 roku (końca wojen napoleońskich i kongresu wiedeńskiego) do słynnego roku rewolucyjnego 1848. Biedermeier dotyczył przede wszystkim krajów niemieckojęzycznych, w tym Cesarstwa Austriackiego, Prus, ale także Czech. Niektóre wpływy tego stylu rozprzestrzeniły się dalej w Europie.

Biedermeier częściowo pokrywa się z angielskim okresem wiktoriańskim (królowa Wiktoria panowała w latach 1819–1901) i pod wieloma względami jest do niego podobny. W Czechach odrodzenie narodowe osiągnęło wówczas szczyt.

Jednak polityka nie była jedynym czynnikiem determinującym epokę. W pierwszej połowie XIX wieku rozwijał się przemysł, nauka, sztuka i rzemiosło. Rzemiosło artystyczne, czyli sztuka użytkowa, zajmowało szczególną pozycję – klasa średnia nie dysponowała środkami na kolekcjonowanie dzieł sztuki na tak dużą skalę, na jakie mogła sobie pozwolić szlachta, ale jednocześnie chciała popisać się swoim bogactwem i gustem. Dom mieszczański był wyposażony w wysokiej jakości meble z modnymi rzeźbami i obiciami, obrazy (często portrety lub romantyczne sceny z życia wiejskiego i rodzinnego), piękne dywany i tapety, wystawne zasłony oraz drobne przedmioty, które przyczyniały się do jego przytulności – takie jak haftowane poduszki czy obrusy. W wielu miejscach nie brakowało nowoczesnych udogodnień, takich jak lampy gazowe czy bieżąca woda.

Pierwsza połowa XIX wieku była politycznie burzliwa, szerzyły się nastroje rewolucyjne, a ponieważ Austria nie chciała żadnych niepokojów, ustanowiła sztywny absolutyzm. Jeśli oglądaliście serial telewizyjny „Božena”, z pewnością pamiętacie sceny, w których pojawia się austriacka tajna policja; cesarstwo starało się utrzymać swoich mieszkańców pod nadzorem. Najlepsze życie wiedli uporządkowani mieszczanie, którzy nie buntowali się przeciwko ustalonemu porządkowi i dbali o rodzinne ognisko domowe. To właśnie klasa średnia i jej domostwo stały się twórcą i siłą napędową biedermeieru.

Nawiasem mówiąc, część serii „I, Mattoni” również rozgrywa się w epoce biedermeieru. Większość fabuły rozgrywa się w późniejszym okresie, ale na początku można zobaczyć zarówno stroje biedermeierowskie, jak i typowe wyposażenie domu z tamtego okresu.

Podsumujmy zatem typowe cechy biedermeieru:

• klasa średnia wysuwa się na pierwszy plan
• nacisk położony jest na życie domowe, porządek, przytulność, praktyczność
• popularność wysokiej jakości rzemiosła
• stonowany, wyważony smak – elegancja zamiast ostentacyjnych dekoracji
• podziw dla natury
• rozwój przemysłu – rozpoczyna się „wiek pary”

Chociaż styl biedermeier przetrwał zaledwie trzy dekady, sylwetka sukni zmieniała się wielokrotnie, podobnie jak detale, takie jak zdobienia, dodatki i wzory tkanin. Jednak podstawowe cechy mody biedermeier pozostały niezmienne:

• kontrast smukłej talii i zaokrąglonych linii ramion, podkreślony bogatymi rękawami
• długa, rozkloszowana spódnica
• drobne wzory kwiatowe – drukowane i tkane
• dekorowanie sukienek falbanami, falbankami, haftami, aplikacjami
• misterne fryzury splecione w warkocze, uzupełnione melonikiem lub czapką w ciągu dnia, a ozdobnymi grzebieniami, wstążkami i piórami na okazje towarzyskie
• jako ochronę przed zimnem stosuje się głównie duże szaliki, szale, peleryny lub długie, szerokie płaszcze przeciwdeszczowe

Po Kongresie Wiedeńskim, na samym początku okresu biedermeieru, nadal noszono suknie z wysoko osadzoną talią empire i lekko rozkloszowanymi spódnicami.

Po 1820 roku talia obniżyła się, stopniowo osiągając swoje naturalne położenie. Spódnice poszerzyły się, co spowodowało, że ponownie zaczęto nosić halki z obręczami. Gorset, niezbędny do uzyskania modnej, wąskiej talii, powrócił również pod sukienkę. Charakterystycznym elementem sukienki były rękawy, które również często się zmieniały: od mniejszych, balonowych, przez obszerne rękawy typu „szynka” i „pagoda”, po wąskie, uzupełnione jedynie małym balonikiem lub falbanką.

Moda biedermeier osiągnęła swój szczyt w latach 1830–1848. Talia, ściągnięta gorsetem, uzupełniona jest szeroką, plisowaną spódnicą i bogatymi, bufiastymi rękawami, dzięki czemu sylwetka przypomina literę „X”. Sylwetka ta była modna wielokrotnie wcześniej (w swojej najbardziej efektownej formie, na przykład w hiszpańskim renesansie czy francuskim rokoku) i wielokrotnie później: w okresie secesji, w latach 50. XIX wieku i wreszcie dziś, gdy figura klepsydry znów jest modna.

W latach 50. i 60. XIX wieku biedermeier ustąpił miejsca okresowi zwanemu „drugim rokokiem” – spódnice stały się tak szerokie, że pod spodem trzeba było nosić masywną halkę z kryną, podobnie jak w przypadku konstrukcji z czasów Marii Antoniny. Jednak ogólny styl ewoluował już od kwiecistego romantyzmu biedermeieru w stronę elegancji typowej dla końca XIX wieku.

Ilustracje pochodzą z magazynu „Wiener Zeitschrift für Kunst, Literatur, Theater und Mode ” (Wiedeński Magazyn o Sztuce, Literaturze, Teatrze i Modzie), który można przeglądać w cyfrowym archiwum Austriackiej Biblioteki Narodowej. W momencie publikacji czasopisma Czeszki również uważnie go śledziły i tworzyły na jego podstawie swoje wykroje modowe.

W okresie biedermeieru ubrania szyto ze wszystkich dostępnych materiałów naturalnych: jedwabiu, wełny, bawełny, lnu i ich mieszanek. Suknie wieczorowe szyto z najlepszych materiałów, na jakie dama mogła sobie pozwolić – jedwabiu, koronek, piór i futer – natomiast najpopularniejsze w przypadku sukien dziennych były tkaniny bawełniane.

Już w XVII wieku gładkie i drukowane tkaniny bawełniane importowano z Indii do Europy. Ich egzotyczne wzory stały się hitem, a europejscy producenci próbowali je naśladować, ale najpierw musieli zmierzyć się z trudnościami technologicznymi, a później nawet z zakazami sprzedaży i noszenia drukowanej bawełny – krajowi producenci tkanin obawiali się, że ich towary przestaną cieszyć się zainteresowaniem, dlatego wprowadzili ograniczenia w imporcie.

Jednak ani rewolucji przemysłowej, ani zainteresowania klientów nie dało się powstrzymać. W XVIII wieku technologia rozwijała się dynamicznie i niemal cały proces produkcji tkanin został zmechanizowany. Rękodzieło przetrwało jedynie w produkcji koronek, galanterii i dodatków.

W latach 40. XIX wieku w Czechach działały dziesiątki kartowni, czyli drukarni bawełny. „ Kartownią ” nazywano proste bawełniane płótno z nadrukiem, ale wzory drukowano również na twillu, cienkim batyście i muślinie lub gładkim satynie. W epoce biedermeieru do barwienia używano barwników naturalnych, a w drugiej połowie XIX wieku również syntetycznych, często bardzo toksycznych. Druk odbywał się za pomocą form lub matryc drukarskich, które są używane do dziś (w Indiach do drukowania tradycyjnych tkanin, w naszym kraju do produkcji tradycyjnych odbitek), lub cylindrów drukarskich.

Choć dzisiejsza moda zupełnie różni się od tej z epoki biedermeieru (wieczny jest jedynie krój sukienki z wąską talią i szeroką spódnicą), to nadal nosimy tkaniny, z których korzystano w tamtych czasach. Bawełniane batysty, popeliny i inne podobne tkaniny z nadrukami inspirowanymi naturą nadają się na letnie i wiosenne sukienki lub bluzki, a także na dodatki do wnętrz z nutą dawnych lat.